Azərbaycan qədim sivilizasiyaların öyrənilməsi baxımından Cənubi Qafqazın ən maraqlı bölgələrindən biri olaraq qalır. Ölkə ərazisində aşkar edilmiş arxeoloji abidələr tədqiqatçılara minilliklər əvvəl bu torpaqlarda yaşamış insanların həyat tərzini və mədəniyyətini daha dərindən araşdırmağa imkan verir.
Alimlərin xüsusi diqqətini ölkənin müxtəlif bölgələrində yerləşən qədim yaşayış məskənləri cəlb edir. Yaşayış tikililərinin qalıqları, daş alətlər, saxsı qablar və gündəlik məişət əşyaları ilk insan icmalarının necə inkişaf etdiyini, onların hansı fəaliyyətlə məşğul olduğunu və uzaq keçmişdə hansı ənənələrin mövcud olduğunu müəyyənləşdirməyə kömək edir.
Ən məşhur arxeoloji abidələrdən biri Qobustandır. Burada qədim insanların ov səhnələrini, mərasimlərini və gündəlik həyatını əks etdirən çoxsaylı qayaüstü təsvirlər qorunub saxlanılır. Bu nadir tarixi nümunələr bölgənin mədəni irsinin öyrənilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Arxeoloji tədqiqatlarda Naxçıvan ərazisi də mühüm yer tutur. Bölgədə yerləşən qədim yaşayış məskənləri əkinçiliyin, sənətkarlığın və ilkin ictimai münasibətlərin inkişafı haqqında dəyərli məlumatlar verir.
Arxeoloji tapıntılar yalnız ayrı-ayrı tarixi dövrləri öyrənməyə deyil, həm də Qafqaz əhalisi ilə qonşu ərazilər arasında mövcud olmuş mədəni əlaqələri araşdırmağa imkan yaradır.
Rəqəmsal xəritələşdirmə, üçölçülü modelləşdirmə və aşkar edilmiş materialların laboratoriya şəraitində təhlili kimi müasir tədqiqat üsulları arxeoloji abidələrin tarixi quruluşuna zərər vermədən onların daha ətraflı öyrənilməsi üçün yeni imkanlar açır.
Mütəxəssislər bu cür abidələrin qorunmasının vacibliyini vurğulayırlar. Çünki qədim saxsı qabın kiçik bir parçası və ya tikili qalığının müəyyən hissəsi belə yüzilliklər əvvəl yaşamış insanların həyatı haqqında mühüm məlumatlar verə bilər.
Azərbaycanın arxeoloji irsi Cənubi Qafqazın keçmişini öyrənmək üçün mühüm tarixi mənbə olaraq qalır. Qədim yaşayış məskənlərinin gələcək tədqiqi bölgənin tarixi ilə bağlı yeni məlumatların üzə çıxarılmasına və bəşər sivilizasiyasının nadir izlərinin gələcək nəsillər üçün qorunmasına töhfə verə bilər.