Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi regionun ən ciddi ekoloji problemlərindən birinə çevrilir. Suyun geri çəkilməsi sahil xəttinin görünüşünü dəyişir, dəniz ekosisteminə təsir göstərir, sahilyanı şəhərlər, limanlar və müəssisələr üçün əlavə çətinliklər yaradır. Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, bu tendensiya davam edərsə, nəticələr Xəzəryanı ölkələrdə yaşayan milyonlarla insana təsir göstərə bilər.

Xəzər dənizi dünyanın ən böyük qapalı su hövzəsidir. Onun sahillərində Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İran yerləşir.

Son onilliklərdə dənizin səviyyəsində nəzərəçarpacaq azalma müşahidə olunur. Sahil xəttinin bəzi hissələrində su geri çəkilir və əvvəllər su altında qalan ərazilər üzə çıxır.

Xəzər niyə suyunu itirir?

Mütəxəssislər dayazlaşmanın əsas səbəblərindən biri kimi iqlim dəyişikliyini göstərirlər.

Havanın temperaturunun yüksəlməsi dəniz səthindən buxarlanmanı artırır. Eyni zamanda çaylardan daxil olan suyun miqdarı bu itkini hər zaman kompensasiya edə bilmir.

Xəzər dənizinə tökülən çay sularının əsas hissəsini təmin edən Volqa çayı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Su balansına yağıntıların miqdarındakı dəyişikliklər, çay axınının azalması və insanın təsərrüfat fəaliyyəti də təsir göstərir.

Alimlər qeyd edirlər ki, Xəzərin səviyyəsi tarix boyu dəfələrlə dəyişib. Lakin müasir dövrdə qlobal istiləşmə dəniz səviyyəsinin uzunmüddətli azalması riskini daha da artırır.

Sahil xətti tədricən geri çəkilir

Dayazlaşmanın ən nəzərəçarpan nəticələrindən biri sahil xəttinin dəyişməsidir.

Dayaz ərazilərdə su səviyyəsinin nisbətən az enməsi belə dənizin sahildən xeyli uzaqlaşmasına səbəb ola bilər.

Bu vəziyyət limanların fəaliyyətində, gəmiçilikdə, balıqçılıqda və sahilyanı infrastrukturun istismarında problemlər yarada bilər.

Bəzi ərazilərdə gəmiçilik kanallarının dərinləşdirilməsinə və sahilyanı ərazilərin inkişaf planlarının yenidən nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac yaranır.

Unikal ekosistem təhlükə altındadır

Xəzər dənizi çoxsaylı balıq, quş və digər canlı növlərinin yaşayış mühitidir.

Xüsusilə yalnız bu su hövzəsində rast gəlinən nadir Xəzər suitisinin vəziyyəti mütəxəssislərdə ciddi narahatlıq doğurur.

Suyun dərinliyinin, temperaturunun və sahilyanı ekosistemlərin dəyişməsi heyvanların yaşayış və çoxalma mühitinə mənfi təsir göstərə bilər.

Dayaz su sahələrinin azalması bəzi balıq növlərinin təbii kürütökmə şəraitini də poza bilər.

Bu proses Azərbaycan üçün nə deməkdir?

Xəzər dənizinin vəziyyəti Azərbaycan üçün həm ekoloji, həm də iqtisadi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır.

Dəniz sahilində Bakı, Sumqayıt və digər yaşayış məntəqələri yerləşir. Xəzərin akvatoriyasından gəmiçilik, balıqçılıq və enerji fəaliyyəti üçün geniş istifadə olunur.

Su səviyyəsinin dəyişməsi sahil xəttinin, liman qurğularının və təbii ərazilərin vəziyyətinin davamlı izlənilməsini zəruri edir.

Bundan əlavə, sahilyanı turizmin inkişafı planlaşdırılarkən dəniz səviyyəsində baş verə biləcək dəyişikliklərin nəzərə alınması vacibdir.

Dayazlaşmanın qarşısını almaq mümkündürmü?

Mütəxəssislər problemin həlli üçün beş Xəzəryanı dövlət arasında əməkdaşlığın vacibliyini vurğulayırlar.

Əsas istiqamətlər sırasında dəniz səviyyəsinin birgə monitorinqi, çay axınının tədqiqi, biomüxtəlifliyin qorunması və infrastrukturun dəyişən təbii şəraitə uyğunlaşdırılması yer alır.

Bununla belə, Xəzərin səviyyəsini qısa müddətdə bərpa etmək üçün vahid texniki həll yolu mövcud deyil. Dənizin vəziyyəti mürəkkəb iqlim və hidroloji proseslərin qarşılıqlı təsirindən asılıdır.

Xəzərin gələcəyi bugünkü qərarlardan asılıdır

Tədqiqatçılar XXI əsr ərzində Xəzər dənizinin səviyyəsində baş verə biləcək dəyişikliklərlə bağlı müxtəlif ssenariləri nəzərdən keçirirlər.

Mümkün azalmanın miqyası ilk növbədə gələcək iqlim istiləşməsindən və su balansının vəziyyətindən asılı olacaq.

Xəzəryanı ölkələr üçün ekoloji və iqtisadi risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Xəzər dənizinin unikal təbiətinin qorunması, elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və sahilyanı ərazilərin dəyişən şəraitə vaxtında uyğunlaşdırılması bütün region üçün əsas vəzifələrdən birinə çevrilir.

SCMEDIA.AZ